عَمَله یا حَمَله
در این باره تا اکنون مطلب درست و قانعکنندهیی نه در کتابهای دستور و درستنویسی خوانده ام نه در رخنامههای دوستانی صاحبصلاحیت که در این زمینهها مینویسند.
فرجامین و تازهترین نوشته، که در رخنامهی یکی از دوستان در این باره خواندم، نیز نادرست و ناهنجار بود.
اکنون در بارهی هردو واژهی بالا از نگاه معنایی، ریشهیابی واژهگانی و هنجار دستوری روشنی میاندازم.
حَمَله بر وزن فَعَله جمع حامل به معنای حملکننده، بردارند، برنده و انتقالدهنده است و عَمَله بر همان وزن، جمع عامل به معنای کارگزار، عملکننده، کارگر، کارکن، مأمور و مستخدَم(گماردهشده) است.
جمع حامل با پسوند جمعساز /اٰن/ پارسی حاملان و جمع عامل با همان پسوند عاملان میشود.
عمله از ریشهی سهحرفی(ثلاثی مجرد) عَمَل میآید و حمله از ریشهی سه نویسهیی حَمْل. حَمْل با اِعراب دیگرگونه اگر #حَمَل شود نام برج فلکی و نخستین ماه سال خورشیدی در کشور ما است.
اما اختلاف دیدگاه در میان مخاطبان و نگارندهگان موضوعهای دستوری و آیین نگارش بر سر نوشتن عمله و حمله است؛ به ویژه در پیوند به نامنگاری موتر عمله یا موتر حمله.
در این باره آنچه من تا اکنون در کتابهای درستنویسی و آییننگارش و رخنامههای دوستان صاحبصلاحیت خوانده ام، متناقضِ هم بوده. شماری با دلایلی عمله را تأیید و تأکید کرده اند و شماری با پیشکشکردن دلایل دیگر حمله را. دلایلی که آنها در گزینش یکی از این دو گزینه برای نوشتن و رد دیگر آن پیشنهاد کرده اند، ژرف، و هنجارمند و همهجانبه نبوده است.
برداشت شخصی من این است که برای دریافت نامگذاری درست و هنجارمند و گزینش یکی از آنها باید بدون مراجعه به لغتنامهها، کتابهای دستور و مصطلحات مردم، به ساخت دستوری و معنای این نامواژهها توجه و دقت کنیم.
۱- موتر حمله: عبارت اضافی نامی ملکی است که بخش نخست آن اسم مفرد و بخش دوم آن جمع اسم میباشد.
موتر حمله یعنی موتر برندهگان، موتر حملکنندهگان، موتر برداشتکنندهگان و موتر انتقالدهندهگان. یعنی کسانی بر موتر راکب اند که چیزی را با خود منتقل میکنند. در این ترکیب تأکید بر افراد موتر است نه بر موتر و آنها اسم فاعل اند و چیزی را، که انتقال میدهند، نیز روشن نیست.
همچنین در این ترکیب بیشتر بحث ملکیت مطرح است تا نقش اجرایی و اصلی موتر که انتقال آنان است.
۲- موتر عمله: عبارت اضافی نامی اختصاصی است که بخش نخست آن اسم مفرد و بخش دوم آن جمع اسم ناهنجارمند(بیقاعده) است.
موتر عمله یعنی موتر ویژهی انتقال کارگران، کارکنان یا کارمندان یک اداره. موتری که برای انتقال آنان از سوی اداره اختصاص داده شده است تا آنان (کارگزاران) را ببرد و بیاورد. چه این کارگزاران، کارگزاران و خلبانان هواپیما باشند یا کارگزاران و خلبانان کشتی و جای دیگر.
در گزینهی نخست اگر به جای حَمَله، حُمْله یا حِمْله میبود درست بود که منظور موتر و انتقال کارمندان میبود، نه حاملان که موتر یا چیز دیگر را انتقال میدهند.
بنابر این در برایند کلی میتوان گفت که ساخت دوم(موتر عمله) منطقی، روشمند و هنجارمند است و باید آن را بهکار برد و نوشت. اما حَمَله را تنها با منظور مفرد و به گونهی جدا میتوان به کار برد؛ مانند:
من میروم که حمله آمد.
یا:
حملهی تان ساعت چند میآید؟
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پ.ن۱: حَمَله و حُمْله با حَمْله، که به معنای یورش است، نیز مشتبه و مشمیزکننده است.
پ.ن۲: حَمَله، عَمَله و طَلَبه جمع مکسر یا بیقاعدهی حامل، عامل و طالب اند و کاربرد آنها در نقش مفرد نادرست و غلط مشهور اند.
+ نوشته شده در سه شنبه چهارم آبان ۱۴۰۰ ساعت ۸:۳۸ ب.ظ توسط باوربامیک
|
